Bouwstenen Geschiedenis

Burgerschap maakt geschiedenis betekenisvoller

Burgerschapskerndoelen zijn meer dan alleen een afvinklijst. Op deze pagina lees je hoe de kerndoelen burgerschap als een aanpak in Bouwstenen Geschiedenis zijn geïntegreerd:

  1. Nieuwe kerndoelen, meer samenhang en betekenisvol onderwijs
  2. Geschiedenis als oefenplaats
  3. Burgerschapsonderwijs
  4. Wat is de kracht van Bouwstenen Geschiedenis daarbij?
  5. Drie leerlijnen ontwikkeling burgerschap
  6. Overzichten
  7. Waarom is burgerschap zo belangrijk in de (geschiedenis)les?
  8. Burgerschap zorgt voor meer samenhang in mens- en maatschappijvakken

Nieuwe kerndoelen, meer samenhang en betekenisvol onderwijs

Op 21 november 2025 zijn de kerndoelen voortgezet onderwijs gepubliceerd. Hierin staan ook de definitieve kerndoelen burgerschap. Ze zijn onderverdeeld in drie domeinen die niet los van elkaar gezien kunnen worden: democratische oefenplaats, samenleven in een democratische rechtsstaat en vormgeven aan democratische en maatschappelijke betrokkenheid. Met de nieuwe kerndoelen burgerschap kan je de geschiedenisles nog betekenisvoller maken en verbinden met de andere mens en maatschappijvakken.

Terwijl burgerschap zich vooral richt op het Nederland van nu en vanuit een handelingsgericht perspectief, bestudeert geschiedenis mensen en samenlevingen in de tijd vanuit diverse perspectieven en invalshoeken. Bij geschiedenis leren leerlingen over hoe mensen in het verleden met vraagstukken in de samenleving omgingen, bij burgerschap leren ze over hoe ze zichzelf verhouden tot die thema's in de wereld van nu en welke invloed ze kunnen uitoefenen om deze onder de aandacht te brengen.

Geschiedenis als oefenplaats

Het lesmateriaal van Bouwstenen Geschiedenis voldoet al aan de kerndoelen van burgerschap door de aanpak van ‘geschiedenis als oefenplaats’, waarin burgerschap in het geschiedenisonderwijs is geïntegreerd. Daarom start elke bouwsteen met een hamvraag die leerlingen niet alleen uitnodigt om het verleden te onderzoeken, maar ook om zich te verhouden tot elkaar en tot een vergelijkbaar vraagstuk in de wereld van nu.

In Bouwsteen 12 Mensen in conflict over de Tweede Wereldoorlog is bijvoorbeeld de hamvraag: ‘Welke keuze maak je en welke keuze kun je maken?’ Door geschiedenis te onderzoeken, te bevragen en standpunten en argumenten met elkaar uit te wisselen, ontwikkelen leerlingen niet alleen kennis over het verleden, maar ook vaardigheden. Ze oefenen met het verwoorden van hun eigen opvattingen én een democratische houding. Zo leren zij wat nodig is om te functioneren in een democratische en diverse samenleving.

Burgerschapsonderwijs

Bouwstenen Geschiedenis ziet burgerschapsonderwijs dus breder dan een afvinklijst van kerndoelen. Wij voegen de definitie van Bram Eidhoff toe aan de kerndoelen en spreken over burgerschapsonderwijs wanneer het gaat over:

  • Onderwerpen die een spanning kennen tussen individuele en collectieve of tussen verschillende collectieve belangen of waarden en niet tot een individuele probleem te reduceren zijn. Dat zijn dus sociale, maatschappelijke en politieke onderwerpen, waarin we afhankelijk zijn van elkaar om tot een goede uitkomst te komen.
  • De manier waarop we – op allerlei niveaus- vanuit deze spanningen, belangen- en waarde tegenstellingen tot nieuwe besluiten en vreedzame oplossingen komen: of dat nu direct gaat tussen mensen onderling of indirect via instituties van democratie en rechtsstaat.
  • Het toerusten van leerlingen met kennis, vaardigheden en houdingen, die ze in staat stellen om zelfstandig te handelen ten aanzien van sociale, maatschappelijke of politieke problemen.

In vraagstukken komen spanningen tussen individuele en collectieve belangen en waarden aan bod, en kun je als docent laten zien en ervaren hoe mensen van elkaar afhankelijk zijn en samen zoeken naar oplossingen. Met historische kennis en denkwijzen help je leerlingen de wereld beter te begrijpen en na te denken over hun plek daarin. Zo bouw je stap voor stap aan de doelen van je geschiedenis- en burgerschapsonderwijs. Zo voorzie je leerlingen van de bagage die zij nodig hebben in een voortdurend veranderende wereld en bereid je hen voor op de complexiteit van de samenleving.

revolutie

Wat is de kracht van Bouwstenen Geschiedenis daarbij?

De bouwstenen hebben zes gemeenschappelijke kenmerken:

  1. Expliciete actuele verbindingen: Niet abstract maar concrete hedendaagse vraagstukken
  2. Actieve rol leerlingen: Niet passief consumeren maar actief participeren
  3. Authentieke dilemma's: Geen eenvoudige antwoorden, verschillende legitieme standpunten
  4. Systematische vaardigheidsontwikkeling: Progressieve complexiteit over meerdere lessen en bouwstenen
  5. Reflectie op proces: Meta-cognitie over waardevorming, besluitvorming, democratie
  6. Concrete hedendaagse voorbeelden: Niet alleen algemene verbindingen maar specifieke personen/situaties

Kortom, de bouwstenen:

  • Laten leerlingen spanningen tussen belangen niet alleen kennen maar ervaren;
  • Tonen hoe instituties ontstaan uit conflicten en deze kanaliseren naar vreedzame oplossingen;
  • Rusten leerlingen toe met transferable skills voor hedendaags burgerschap;
  • Maken expliciete verbindingen met actuele maatschappelijke vraagstukken, vaak met concrete hedendaagse voorbeelden (Poetin, klimaat, MeToo, consumentenethiek);
  • Geven leerlingen agency – ze zijn niet passieve consumenten maar actieve burgers.

Drie leerlijnen ontwikkeling burgerschap

Bouwstenen Geschiedenis bevat drie leerlijnen die de ontwikkeling van burgerschap opbouwen.

  1. Van methodologisch naar normatief
  2. De bouwstenen ontwikkelen van methodologische fundamenten (bronnenonderzoek, feiten/meningen) naar normatieve oordeelsvorming (welke bestuursvormen zijn rechtvaardig? hoe gaan we om met problematisch erfgoed?):

    • 1. Jagers en boeren: Leren hoe je informatie evalueert
    • 2. Grieken: Leren verschillende bestuursvormen te beoordelen
    • 4. Monniken en ridders: Leren macht en hedendaagse machthebbers te analyseren (Poetin)
    • 7. Regenten en vorsten: Leren genuanceerde oordelen te vormen over erfgoeddilemma's
    • 9. Burgers en stoommachines: Leren zelf politieke standpunten in te nemen en te verdedigen

  3. Van passief naar actief
  4. De rol van leerlingen evolueert van passieve consumenten naar actieve burgers:

    • 1. Jagers en boeren: Individueel onderzoek
    • 2. Grieken: Debat over bestuursvormen
    • 4. Monniken en ridders: Machtsanalyse (maar nog analytisch)
    • 5. Steden en staten: Stad bouwen met dilemma's
    • 8. Pruiken en revoluties: Rollenspel (passief observeren)
    • 9. Burgers en stoommachines: Campagne voeren en verkiezingen (actief participeren)

  5. Van historisch naar hedendaags
  6. De actuele verbindingen worden steeds explicieter en concreter:

    • 1. Jagers en boeren: Aantal actuele verbindingen, algemeen geformuleerd
    • 2. Grieken: Elke les actuele link (identiteit, echo chambers, democratie)
    • 4. Monniken en ridders: Poetin-Karel vergelijking zeer expliciet en urgent
    • 6. Ontdekkers en hervormers: Elke les zeer expliciet (helden, filterbubbels, multiperspectiviteit, vrijheid meningsuiting)
    • 9. Burgers en stoommachines: Elke les met concrete hedendaagse vraagstukken (kansengelijkheid, klimaat, kinderarbeid, MeToo, grondstoffen)

macht

Overzichten

Om expliciet te maken waar en hoe je in Bouwstenen Geschiedenis aan burgerschapsdoelen werkt, hebben we voor onze gebruikers een document gemaakt. Hierin staan twee overzichten:

  1. Lesopzet van Bouwstenen Geschiedenis langs de lat van definitie burgerschapsonderwijs van Eidhof
  2. Leerdoelen van Bouwstenen Geschiedenis langs de lat van de kerndoelen burgerschap

Dit document kan gebruikt worden in het gesprek over de leerlijn burgerschap met de burgerschapscoördinator van school. Komende tijd gaan we aan de hand van praktijkervaringen dit document verder aanscherpen en uitwerken. Ook in het lesmateriaal gaan we zichtbaar maken waar burgerschap zit.

Waarom is burgerschap zo belangrijk in de (geschiedenis)les?

In de LLEARN from The PAST Podcast van Toetsrevolutie spreken Hanneke Tuithof en Thijs Risselda met diverse deskundigen rondom geschiedenisonderwijs. Aflevering 8 gaat over burgerschap. Te gast zijn Firien Dubben en Saro Lozano Parra. Firien Dubben is educatief leermiddelenontwikkelaar en directeur van stichting Humanasium. Saro Lozano Parra is universitair docent Burgerschap en Educatie bij de Universiteit Utrecht.

Wat is burgerschap nou eigenlijk en waarom is het zo belangrijk in de (geschiedenis)les? In het gesprek komen diverse thema’s binnen het burgerschapsonderwijs aan bod, waarbij de verhouding tussen burgerschap en geschiedenis(onderwijs) centraal staat. Naast de definitie en doelen van burgerschapsonderwijs is er ook ruim aandacht voor praktische ideeën en didactische overwegingen voor geschiedenisdocenten. Ook komt het gesprek op de bespreking van de actualiteit en gevoelige onderwerpen, en andere dilemma’s en kansen in het klaslokaal.

Burgerschap zorgt voor meer samenhang in mens- en maatschappijvakken

Bouwstenen Mens en Maatschappij maken het verschil door de focus op de relatie tussen mensen, de samenleving en de wereld waarin we leven. We verbinden de mens- en maatschappijvakken aan actuele thema’s, grote vragen en dilemma’s, democratische vorming en burgerschap. Dat is de witte zeshoek in het midden. Het lesmateriaal is niet alleen vakgericht ook wereldgericht. En de samenhang die je hiermee creëert, maakt de lessen betekenisvol.